Phố cổ Safranbolu: Hành trình về quá khứ

Safranbolu từng là một thị trấn nhỏ nép mình trong một hẻm núi của vùng Biển Đen phía Bắc Thổ Nhĩ Kỳ. Đây từng là nơi giao nhau của những tuyến đường thương mại giữa Đông và Tây. Những đoàn lữ hành thường ghé qua đây trên đường đến Istanbul. Vừa để nghỉ chân vừa để buôn bán một loại nguyên liệu mà cái tên của nó được dùng để đặt cho thị trấn này: saffron (nhụy hoa nghệ tây). Được mệnh danh là “vàng đỏ”, loại nguyên liệu này là đặc hữu ở Safranbolu và được sử dụng trong nhiều lĩnh vực: từ ẩm thực, nhuộm màu, đến cả mỹ phẩm và dược phẩm. Cho đến ngày nay, hoa nghệ tây vẫn được trồng nhiều quanh thành phố.

Thế kỉ 17, 18 và 19 được xem là thời đại hoang kim ở Safranbolu, với vô số nhà cửa và biệt thự mọc lên khắp thị trấn. Tầng trệt thường được xây bằng đá. Còn những tầng trên được đắp bằng đất bùn trên khung gỗ. Mỗi căn nhà đều có nhiều cửa sổ và được lợp ngói. Có nhà màu nâu thẫm, có nhà lại màu đỏ đất nung, xen lẫn là vài miếng gạch kính lấy sáng. Mỗi căn đều thể hiện tính thẩm mỹ và tay nghề cao của những người thợ Safranbolu. Và sau đó dần trở thành hình mẫu lý tưởng cho các đô thị trên khắp đế chế Ottoman.

Tuy nhiên, đến cuối thế kỉ 19, thời vận của thị trấn Safranbolu thay đổi. Sự xuất hiện của đường sắt khiến cho hoạt động của các đoàn lữ hành suy tàn nhanh chóng. Điều này đã khiến cho Safranbolu phải thích nghi và tìm vai trò mới trong ngành công nghiệp luyện thép. Từ một thị trấn, Safranbolu đã phát triển vượt ra ngoài hẻm núi và trở thành một thành phố. Tuy nhiên, khu phố cổ vẫn giữ nguyên được nét đẹp xưa cũ với hơn 1,000 kiến trúc Ottoman được bảo tồn gần như nguyên vẹn. Nỗ lực này đã được UNESCO ghi nhận. Và vào năm 1994 phố cổ Safranbolu đã được vinh danh là một Di sản Văn hóa Thế giới.

Nơi giao nhau của những tuyến đường thương mại giữa Đông và Tây.

Dạo quanh những con đường lát đá cuội của phố cổ Safranbolu, tôi cảm tưởng như mình đã ngược thời gian về Thổ Nhĩ Kỳ thời kì Tiền Công nghiệp. Vô số những căn nhà lợp ngói đỏ nhấp nhô trên sườn đồi. Chúng tương phản với sắc xanh của những vườn hoa, dây nho và cây cối xanh xung quanh. Điểm xuyết vào khung cảnh đó là những thánh đường Hồi giáo, những caravanserai nơi lữ khách dừng chân và vài ba nhà tắm công cộng với mái vòm gạch cực kỳ độc đáo.

Trải nghiệm Thổ Nhĩ Kỳ thời kì Tiền Công nghiệp.

Tôi tiếp tục rảo bước đến khu chợ sắt nơi tiếng búa gõ vào đe khiến tôi hồi tưởng lại một thời xa xưa. Tại đây, những thợ rèn của Safranbolu vẫn làm ra nông cụ hay vật dụng trong nhà theo cách truyền thống. Thành lập vào năm 1796 dưới thời Sultan Selim III, bởi Tể tướng Izzet Mehmet Pasha, khu chợ này từng có trên dưới 100 gian hàng. Nhưng giờ đây thời thế thay đổi chỉ còn bốn nhà vẫn còn hoạt động.

Trước khi kịp nhận ra mình đang ở đâu, một bác thợ rèn thân thiện đã mời tôi vào dùng trà. Tuy chúng tôi không thể giao tiếp được với nhau, nhưng qua cử chỉ và việc bắt tay tôi có thể đoán được đây là một nghệ nhân có hàng chục năm kinh nghiệm. Gian hàng của bác tuy nhỏ nhưng đầy những tác phẩm tạo tác, từ bình trà, khay đựng, ổ khóa đến tay nắm cửa đều được chạm khắc hoa văn tinh tế phức tạp. Ngay sau cửa hàng là dòng suối đã bào mòn đất đá tạo nên khe núi Safranbolu ngày nay.

Để tìm hiểu kĩ hơn về kiến trúc Ottoman, tôi ghé qua Kaymakamlar Gezi Evi – một biệt thự từng thuộc sở hữu của một đại tá quân đội. Đây là một trong những công trình được bảo tồn tốt nhất và mở cửa cho công chúng tham quan. Căn nhà bao gồm ba tầng, với tầng trệt làm bằng đá và hai tầng trên bằng đất bùn trên khung gỗ. Bên trong được trang trí bằng gỗ được chạm khắc tinh xảo, từ nắm tay cửa, lan can cầu thang, cho đến trần nhà.

Kiến trúc Ottoman được bảo tồn tốt nhất.

Tầng trệt là nơi các hoạt động như nấu ăn giặt giũ diễn ra hàng ngày. Đây cũng là cổng chính, kho thóc, và nơi chứa đồ. Trong khi đó hai tầng trên là chỗ ở, bao gồm sáu phòng và nam nữ ở một tầng riêng biệt. Mỗi phòng đều lót thảm, có sofa và cửa sổ thoáng mát. Ngoài ra còn có một tủ chứa chăn đệm. Chăn đệm sẽ được đem ra vào ban đêm để biến phòng khách thành phòng ngủ. Đến sáng hôm sau sẽ cất đi.

Một điểm thú vị nữa của căn nhà cổ này là hệ thống thang xoay chuyển đồ. Nó liên kết các tầng với nhau, cho phép phụ nữ trong nhà có thể đem đồ ăn hoặc vận chuyển đồ đạc mà không bị khách khứa nhìn thấy. Nhìn chung, căn nhà là một ví dụ hoàn hảo cho kiến trúc nhà ở thời kì Ottoman. Căn nhà cũng phần nào cho ta thấy được cuộc sống của người dân ở Safranbolu vào thế kỉ 18 và 19.

Cuộc sống ở Safranbolu cũng được tái hiện lại ở Bảo tàng Lịch sử Thành phố – một dinh thự màu vàng tọa lạc trên đỉnh đồi nhìn xuống khu phố cổ. Tòa nhà hai tầng được xây vào cuối thế kỉ 18 và được sử dụng làm tòa thị chính trong suốt nhiều năm, trước khi chuyển đổi thành viện bảo tàng vào năm 2007.

Thông qua quần áo, phụ kiện và cả những vật dụng xưa, bảo tàng tái hiện lại nếp sinh hoạt và công việc trong thời kì Tiền Công nghiệp. Thậm chí, cả một cửa hàng kẹo lokum cũng được sao chép lại và đặt dưới tầng trệt. Phía sau bảo tàng là tháp đồng hồ cổ được xây theo lệnh của Tể tướng Izzet Mehmet Pasha.

Cách phố cổ Safranbolu khoảng 7 km về phía Bắc là hẻm núi Tokatli kì vĩ. Đây là một trong những hẻm núi sâu nhất Thổ Nhĩ Kỳ với vách đá cao tới 1.200m. Hẻm núi dài khoảng 9 km, với một dòng suối uốn lượn qua một khung cảnh xanh tươi. Một con đường lát gỗ cho phép du khách thưởng ngoạn vẻ đẹp tự nhiên của hẻm núi. Mọi âu lo dường như tan biến trong không gian thanh bình này

60m phía trên hẻm núi là cầu dẫn nước Incekaya – một kì quan kĩ thuật của người Ottoman. Làm hoàn toàn bằng đá nén, công trình vĩ đại này dài 116m rộng từ 110 đến 220m. Nó bao gồm sáu vòm: một vòm chính và năm vòm phụ. Cầu được xây trong thời kì Byzantine, nhưng bị bỏ hoang cho đến những năm 1790 khi Tể tướng Mehmet Pasha yêu cầu trùng tu. Ông đã cho khôi phục công trình này để cung cấp nước cho Safranbolu, quê nhà của ông.